Ἐτικέττες

,

Τὸ φαινόμενο τῆς ἀκαΐας στὸν ἑλληνικὸ χῶρο ταυτίζεται μὲ τὸ γνωστὸ λαϊκὸ ἔθιμο τῶνἀναστεναρίων, ποὺ κυρίως ἐτελεῖτο, μέχρι πρὶν τὴν ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν τοῦ 1923, σὲ διάφορα χωριὰ τῆς ΒΑ Θράκης, πρὸς τιμὴν τοῦ Ἁγίου Κωνσταντίνου, σήμερα δὲ τελεῖται περισσότερο στὰ χωριὰ: Μελίκη Βέροιας, Λαγκαδᾶ, Μακρολεύκη Δράμας καὶ Ἁγία Ἑλένη Σερρῶν.

images

Ἐκεῖ πανηγυρίζουν γιὰ νὰ ἑορτάσουν τὴν ἀνάμνηση τῆς διάσωσης τῶν εἰκόνων τῶν Ἁγίων Κων/νου καὶ Ἑλένης ἀπὸ πυρκαγιά, ποὺ ξέσπασε τὸ 1250 στὸ φερώνυμο ναό τους στὸ Λαγκαδᾶ. Ἡ πυροβασία ἀποτελεῖ τὸ ἀποκορύφωμα τοῦ πανηγυριοῦ.

Ἂν καὶ ἡ Ἐκκλησία πολλὲς φορὲς ἔχει τονίσει τὴν ἀντίθεσή της στὶς ἐνέργειές τους, δεισιδαίμονες κάτοικοι τῶν περιοχῶν καταλαμβάνονται ξαφνικά, ὅπως λένε οἱ ἴδιοι, ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῶν ἁγίων Κων/νου καὶ Ἑλένης, τοὺς «πιάνει ὁ ἅγιος» ἢ τοὺς ‘’καλεῖ ἡ εἰκόνα’’ ποὺ κρατάνε, καὶ σὲ κατάσταση ἔκστασης πατάνε πάνω στὰ ἀναμμένα κάρβουνα, χωρὶς νὰ καίγονται τὰ πόδια τους καὶ χωρὶς νὰ δημιουργοῦνται ἐγκαύματα.

Ἡ λατρεία ἀρχίζει τὴν νύχτα τῆς παραμονῆς τῆς 21ης Μαΐου μὲ μανιώδεις χοροὺς τῶν θιασωτῶν ἀρχικὰ γύρω ἀπὸ ἀναμμένη φωτιὰ καὶ ἔπειτα πάνω στὴ φωτιὰ μὲ συνοδεία αὐλοῦ, τυμπάνου, ἀσκαύλου καὶ λύρας, ῥυθμικὰ καὶ ὁλοένα πιὸ ἔντονα, ἐνῷ ἐκφέρουν ἄναρθρα ἐπιφωνήματα. Ἀκολουθεῖ ἔξοδος δρομέα, ποὺ περιέρχεται ὅλο τὸ χωριό, καὶ ἐπάνοδος στὴν πυρά, ἐξακολούθηση τοῦ χοροῦ καὶ ἐξόρμηση πρὸς τὰ γειτονικὰ χωριά, τελετουργία σφαγῆς ταύρου καὶ μοίρασμα κρεάτων στὸ χωριό. Κατὰ τὴ διάρκεια δὲ τῶν νυκτερινῶν αὐτῶν τελετῶν δὲν λείπουν καὶ οἱ γενετήσιες μείξεις.

Σύμφωνα μὲ τὸ Πανεπιστήμιο τῆς Καλιφόρνιας, τὰ κάρβουνα ποὺ χρησιμοποιοῦνται γιὰ τὴν πυροβασία, ἔχουν μὲν θερμότητα 1500βαθμῶν Φαρενάϊτ, ἀλλὰ εἶναι κακοὶ ἀγωγοὶ τῆς θερμότητας. Παρομοιάζουν τὸ φαινόμενο μὲ αὐτὸ τοῦ γλυκίσματος ποὺ ψήνεται στὸ φοῦρνο. «Μέσα στὸ φοῦρνο τὸ γλύκισμα, τὸ ταψὶ καὶ ὁ ἀέρας ἔχουν τὴν ἴδια θερμοκρασία τῶν 35ο,  βαθμῶν Φαρενάϊτ. Ὁ ψήστης, ὅμως, μπορεῖ νὰ ἀκουμπήσει τὸ γυμνό του χέρι μόνο στὸ γλύκισμα  γιὰ νὰ δεῖ ἂν ἔχει ψηθεῖ, ἀλλὰ δὲν μπορεῖ νὰ ἀκουμπήσει τὸ ταψὶ γιὰ χρόνο μεγαλύτερο τοῦ 1 δευτερολέπτου χωρὶς νὰ καεῖ» (Χριστιανισμὸς καὶ Θρησκεύματα» ΟΕΔΒ Β΄ Λυκείου, σ. 284).

Στὴ φυσικὴ ἐξήγηση ἀκόμη τῆς ἀκαΐας μπορεῖ νὰ συμβάλει τὸ φαινόμενο τοῦ Leyden- Frost. Δηλαδὴ ἂν τοποθετήσουμε σταγόνα νεροῦ πάνω σὲ πυρακτωμένη μεταλλικὴ ἐπιφάνεια, π.χ. στὸ μάτι ἠλεκτρικῆς κουζίνας, θὰ διαπιστώσουμε πὼς ἡ σταγόνα οὔτε θὰ βράσει, οὔτε θὰ ἐξατμισθεῖ, ἀλλὰ θὰ αἰωρεῖται καὶ θὰ κινεῖται χωρὶς νὰ ἁγγίζει τὸ πυρακτωμένο μέταλλο, χάρις σὲ ἕνα στρῶμα ἀτμοῦ, ποὺ σχηματίζει ἡ θερμότητα ποὺ ἐκλύεται. Ὅταν ἡ θερμότητα ἐλαττωθεῖ σὲ σημεῖο ποὺ νὰ μὴν σχηματίζει στρῶμα ἀτμοῦ, τότε ἡ σταγόνα ἁγγίζει τὸ μέταλλο καὶ βράζει.

Στὰ ἀναστενάρια ἰσχύουν τὰ ἑξῆς: α) σὲ καταστάσεις ὁμαδικῆς ὑστερίας, ὅπως τὰ ἀναστενάρια, ἔχει παρατηρηθεῖ ψυχιατρικά, σὲ ἀρκετὲς περιπτώσεις, πρόσκαιρη λειτουργικὴ ἀναλγησία μὲ ἀπώλεια τοῦ πόνου, β) εἶναι ἀδύνατη ἡ πυροστασία (ἀκινησία μέσα στὴ φωτιά), γ) οἱ ἀναστενάρηδες εἰσέρχονται καὶ ἐξέρχονται γρήγορα (ταχυποδία) ἀπὸ τὴ φωτιὰ καὶ δ) ἔχουν σκληρὰ πέλματα, μᾶς δίνουν ἀφορμὲς γιὰ μιὰ περαιτέρω βιολογικὴ καὶ ψυχολογικὴ ἔρευνα τοῦ φαινομένου, πέρα ἀπὸ τὴ μεταφυσικὴ προσέγγισή του (Ὁ Ἄλλος Κόσμος, στὰ Ἄδυτα τῆς Παραψυχολογίας’’, Θωμᾶ Λαλαπάνου, ἐκδ. Μακρῆ, σσ133-135.

Ὅσον ἀφορᾷ στὴν Ἐκκλησία, ὅπου ὑπάρχουν αὐτὰ τὰ ἔθιμα σχετίζονται ἄμεσα μὲ πνευματιστικὲς τελετές. Ἀρχικῶς οἱ μύστες τῆς περίεργης αὐτῆς ὀργιαστικῆς λατρείας (ἀναστενάρηδες), ἄνδρες καὶ γυναῖκες, ἐκκλησιάζονται συνήθως μόνο τὴν ἡμέρα τῶν Φώτων, ἂν καὶ λογίζονται ὡς ὀρθόδοξοι χριστιανοί, ἐνῷ ἔχουν δικό τους αὐτοκέφαλο θρησκευτικὰ σύνδεσμο καὶ ἰδιαίτερες κωδωνοφόρες εἰκόνες, ποὺ τοὺς παριστάνουν νὰ χορεύουν. Τὴ λατρεία τους τελοῦν σὲ ἰδιωτικὰ ἱερά, τὰ κονάκια ἢ στὰ Ἀγιάσματα στὸ δάσος. Ἡ ὁμάδα ἔχει 12 μέλη μὲ ἕναν ἱεράρχη, τὸν Ἀρχιαναστενάρη, ποὺ ἐκτελεῖ καὶ χρέη ἐξορκιστή, θεραπευτή, βροχοποιοῦ καὶ μάντη. Εἶναι καὶ ἐξομολόγος στοὺς μελλόνυμφους καὶ τοὺς εὐλογεῖ.

Βασικὸ πνευματιστικὸ στοιχεῖο παραμένει τὸ γεγονὸς πώς, ὅσοι παρακολουθοῦν τοὺς οἰστρόπληκτους, συχνὰ παθαίνουν ἐκστατικὲς κρίσεις καὶ σύμφωνα μὲ τὸν Χουρμουζιάδη ‘’τρέμοντας καὶ ἀφρίζοντας, ἀγριεύοντας τὸ βλέμμα τους καὶ καταλαμβανόμενοι ἀπὸ σπασμούς, λιποθυμοῦν…’’. Οἱ ρίζες τοῦ ἐθίμου εἶναι εἰδωλολατρικές. Συνοθύλευμα ἀρχαιοελληνικῶν, διονυσιακῶν, αἱρετικῶν καὶ χριστιανικῶν στοιχείων. Εἰδωλολατρικὰ ἔθιμα πχ ἡ κατάποση ὠμοῦ κρέατος (διονυσιακὲς θυσίες ταύρων), χρήση οἴνου καὶ ἔκσταση καὶ ἐπιβλητικὴ μουσικὴ ποὺ διεγείρουν τὶς ἐνθουσιαστικὲς στιγμὲς τοῦ ἐγχειρήματος (διονυσιακὲς τελετές) καὶ τέλος ἡ πυροβασία (ἀρχαία εἴσοδος στὴ φωτιὰ πρὸς τιμὴν τῆς θεᾶς Ἀρτέμιδος). Τὰ προκαταρκτικὰ θυμίζουν θυσία τελετουργικῆς μαγείας πρὸς τὸ ἐπικαλούμενον πνεῦμα. Ὅμως οἱ ἀναστενάρηδες, πρὶν τολμήσουν τὸ χορὸ τῆς φωτιᾶς, εὐλογοῦνται, ἁγιάζονται καὶ ἐξομολογοῦνται ἀπὸ τὸν ἀρχιπροεστὸ τῆς ὁμάδας καὶ ὄχι ἀπὸ ὀρθόδοξο ἱερέα. Οἱ ἀναστενάρηδες πιστεύουν πὼς ἡ αἰτία ποὺ δὲν καίγονται εἶναι ἡ μεγάλη τους πίστη, ποὺ ἑπομένως ἐκτιμᾶται ἀπὸ τὸν Θεό, καὶ ὅτι ἡ κάθαρση καὶ ἡ λύτρωση ἐπιτυγχάνεται μέσα ἀπὸ τὶς φαινομενικὰ χριστιανικὲς αὐτὲς ἐκδηλώσεις.

Ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης κατατάσσει τὰ ‘’βαστάματα τῶν ἁγίων εἰκόνων’’ στὸ 13ο εἶδος μαντείας καὶ μαγείας. Θεωρεῖ δαιμονισμένους ὅσους τρέχουν σὰν τρελλοί, ἐδῶ κι ἐκεῖ, βαστώντας τὶς εἰκόνες… ἀνάμεσα σὲ βουνὰ καὶ σὲ λαγκάδια, καὶ κτυποῦν πότε στὸ ἕνα μέρος καὶ πότε στὸ ἄλλο μὲ τὶς ἅγιες εἰκόνες, περιβρέχοντας μὲ τὸν ἱδρῶτά τους, τάχα ἀπὸ τὸ βάρος τῶν εἰκόνων, προμαντεύουν μερικὰ πράγματα καὶ φανερώνουν ἐκεῖνα ποὺ ὁρισμένοι ἔχασαν…Τὸ γιατὶ ὁ Θεὸς ἐπιτρέπει τέτοια χρήση τῶν εἰκόνων ὀφείλεται σὲ πολλοὺς λόγους: α)γιὰ τὴν ἀπιστία τῶν συγχρόνων χριστιανῶν στὸν Χριστὸ καὶ στοὺς ἁγίους, ἕνεκα τῆς ὁποίας ὁ Θεὸς παραχωρεῖ νὰ γίνονται αὐτά, β) ἐξαιτίας τῆς καταφρόνησης τῶν εἰκόνων, ποὺ τὶς πλησιάζουν οἱ ἄνθρωποι ἀθεόφοβα καὶ χωρὶς εὐλάβεια, γ)γιὰ τὴν ἀδιαντροπιὰ τοῦ διαβόλου (‘’Λόγος ψυχωφελέστατος κατὰ τῶν μαγικῶν εἰδῶν’’ ἁγ.Νικοδήμου Ἁγιορείτου, Θεσσαλονίκη, σ. 59-61).

Γνωρίζουμε ὅτι ὁ Θεὸς ἔχει παραχωρήσει προσωρινὰ κάποιες ἐξουσίες στὸν σατανᾶ καὶ μέχρι τὴ Δευτέρα Παρουσία Του, γιὰ νὰ μπορεῖ νὰ ἀντιστρατεύεται στὸ θέλημά Του καὶ νὰ παρασέρνει μὲ τὴ δύναμή του ὅσους, οἰκειοθελῶς, τὸν ἀκολουθήσουν. Διότι ἡ καλὴ πράξη ἔχει ἠθικὴ ἀξία μόνον ἐφόσον ὁ ἄνθρωπος, ἂν καὶ ἔχει τὴν ἐλευθερία νὰ κάνει καὶ τὴν ἀντίθετή της κακὴ πράξη, δὲν τὸ ἐπιθυμεῖ.

Στὴν ἐρώτηση γιὰ τὰ ἀναστενάρια στὸ γέροντα Παΐσιο, ὁ φωτισμένος ἀσκητὴς ἀπάντησε ὡς ἑξῆς:

”-Γέροντα, λένε ότι οι αναστενάρηδες, στην γιορτή του Αγίου Κωνσταντίνου, πατούν σε αναμμένα κάρβουνα και δεν καίγονται. Τι είναι αυτό;

-Και δαιμονικό είναι και απατεωνιά. Το ότι χορεύουν κρατώντας κάποια εικόνα ή τον σταυρό είναι αναίδεια, είναι άρνηση πίστεως. Απομακρύνεται η Χάρη του Θεού, γι’ αυτό τους βοηθάει ο διάβολος. Είναι δυνατόν να μη τους βοηθάει ο διάβολος μετά; Δικαιούνται την βοήθεια του!

Αλλά είναι και η δική τους πονηριά που βοηθάει. Αυτοί πηγαίνουν προηγουμένως και ετοιμάζουν τον τόπο. Καίνε δηλαδή ξύλα από πλατάνια που αφήνουν πολλή στάχτη και ξέρουν που πατούν, όταν χορεύουν. Γιατί δεν καίνε πουρνάρια ή κουμαριές που κρατάνε κάρβουνο;  Ας τους ετοιμάσει άλλος την φωτιά και ας πάνε μετά εκεί να  χορέψουν!

Μου είπε κάποιος:  «Θαύμα! Οι αναστενάρηδες πατούν στην φωτιά και δεν καίγονται». «Αυτό θαμάζεις; του είπα. Οι δαίμονες είναι μέσα στην φωτιά της κολάσεως και δεν καίγονται χρόνια, αιώνες τώρα. Αυτό να θαυμάζεις, και όχι αυτούς που πατούν λίγο πάνω στα κάρβουνα και στην στάχτη, χωρίς να καίγονται».”